Sefardska dijaspora
UVOD: RANI NOVI VIJEK
Tri procesa daju obilježje židovskoj povijesti u XVI. stoljeću, razdoblju na raskrižju srednjeg i novog vijeka.
Kraj XV. i prve dvije trećine XVI. stoljeća obilježavaju progoni Židova iz zapadne i srednje Europe. Najveći je svakako progon iz Španjolske 1492. godine; on u percepciji židovske povijesti ostavlja dubok pečat te zasjenjuje ostale istovremene. Ovaj val progona uvjetuje premještanje židovske populacije ka istoku - na područje Osmanskog Carstva i u Poljsku - Litvu. Glavnina židovskih izbjeglica s Iberskog poluotoka migrirala je u smjeru Osmanskog Carstva te Apeninskog poluotoka, izbjeglice pak s Apeninskog poluotoka u najvećoj su mjeri migrirale prema istočnoj Europi i Levantu (naročito su brojni na dalmatinskoj obali, u Solunu, Moreji i Carigradu) dok su se izbjeglice iz njemačkih zemalja naseljavale poglavito u Poljskoj-Litvi. U gradovima Osmanskog Carstva stvaraju se - brojčano, ekonomski i kulturno - mnogo veće i jače židovske zajednice; obnavljaju se i židovska naselja u povijesnom Erec Izraelu, a time i židovske mesijanske nade. S progonima u vezi je i pojava zajednica većinom priznatih Židova u protestantskoj Nizozemskoj kao i sjeverozapadnoj Njemačkoj i Engleskoj te njihovo sudjelovanje u kolonijalnim aktivnostima Nizozemske i Engleske (prve židovske zajednice u Novom svijetu nastaju u nizozemskim kolonijama). Najzad, jedan ogranak španjolskih izbjeglica dolazi i na Apeninski polutok - točnije njegov srednji i sjeverni dio. Proces će završiti oko 1570. godine u okviru kulturnog i političkog preokreta koji će zahvatiti Europu. Procvat politike raison d'État te merkantilizam - koji je bio dio te politike - unatoč određenim krizama i teškoćama, donijeli su Europi prvu veliku emancipaciju. Za razliku od one poznatije, koja će nastupiti stoljeće kasnije, ova emancipacija je Židove uvela u zapadni svijet kao čvrsto koheziranu skupinu.
Drugi glavni proces događa se u Kraljevini Poljskoj odnosno Poljskoj - Litvi.3 Svojim kolonizatorskim i ekonomskim aktivnostima, koje traju od progona iz zapadne i srednje Europe do masakra Hmielnickog (1648), tamošnje židovstvo postaje dominantni element trećeg staleža u svakom pogledu. Kralj te veliki poljski magnati naselili su velik broj Židova na svojim imanjima i u svojim gradovima; najpogodnija situacija za njihovo naseljavanje bila je u gradovima i na imanjima poljskih magnata na istoku Poljske. Potreba za ljudima s određenim vještinama te ekonomskim iskustvom uvjetovala je prožidovsku orijentaciju poljskih magnata pa, u nekim gradovima na tim novokoloniziranim područjima istočno od Lublina i Lavova, od 1570. godine čak dominira židovsko stanovništvo. Oni će, smješteni na trgovačkom putu koji se protezao od Crnog mora, preko Balkana do Baltika4, imati važnu posredničku ulogu; na bližoj ruti to će biti trgovina žitom i drvom prema luteranskim njemačkim baltičkim gradovima i Nizozemskoj te, u suprotnom pravcu, prema teritorijima poljskih magnata, zapadnom robom iz Amsterdama i Hamburga preko Danziga i Königsberga (tkanine, sol, vino, začine, luksuzna roba) dok je drugi krak na toj kraćoj ruti vodio prema Moravskoj i Ugarskoj. Bliski pak dodiri sa seoskim životom i ekonomijom uvjetuju promjenu običaja kod tamošnjih Židova. Naime, magnati su ih naseljavali i u svojim selima te zapošljavali kao posrednike između sebe i seljaka. Karakteristična institucija koja je definirala odnos Židova i magnata na istoku bila je arenda (najam) - većina ih je bila mala, ali bilo je i izuzetno velikih, koje su sad židovski najmoprimci davali u podnajmove. Jedno od karakterističnih zanimanja poljskih Židova bilo je upravljanje destilerijama i prodaja alkoholnih pića seljacima dok su ostala zanimanja kojima su se bavili uključivala pravljenje sapuna, bojanje tkanina, staklarstvo i proizvodnju krzna. Zahvaljujući velikoj demografskoj ekspanziji, poljska zajednica predstavlja nukleus današnjih Aškenaza.5 Oni će kasnije stvoriti štetl u Području naseljavanja (Rusija) i Galiciji.
Treći proces je reformacija, koja razbija jedinstvo zapadnog kršćanstva odnosno dotadašnje monolitno židovsko okruženje; s druge strane ona se, iz osobnog kuta Martina Luthera, koristi bijesom i nasiljem mase kao glavnim oruđem vjerske propagande (vremenom se njegov stav naklonosti prema Židovima potaknut misionarskim žarom pretvara u radikalnu i vulgarnu propagandu prema njihovom istjerivanju).6 Čitavo je XVI. stoljeće, promatrajući s gledišta religijske problematike, bilo turbulentno, ali sve do zadnje trećine stoljeća (do približno 1570. godine) zapadna je Europa, unatoč raznim teološkim raspravama, ostala čvrsto odana kršćanstvu. U žestokim sukobima katolika, luterana i kalvinista, u njihovim pokušajima da dođu do konačne pobjede nad onim drugim i do uspostave ponovnog kršćanskog jedinstva, čuli su se prvi neodlučni odjeci tolerancije (u početku je tolerancija bila vidljiva samo u odnosima između različitih kršćanskih skupina, ali se takav stav vremenom širi i na odnose prema Židovima). Naime, tada i Reformacija i Katolička obnova gube svoju prvotnu pokretačku snagu te, od tada, univerzalni kršćanski temelji zapadne kulture počinju pomalo labaviti. Dok je, dotada, vjerom bila prožeta svaka pora života, sada u kršćanstvu počinje polagani, ali dugoročni proces povlačenja. S gledišta intelektualne povijesti, ova najtemeljnija od svih modernih revolucija, proizašla je iz erozije povjerenja u kršćansko učenje te je dovela do buđenja i rasta radikalnog skepticizma koji je prožeo mišljenje Bodinovog, Lipsiusovog, i Baconovog vremena.7 Za njima dolaze, te ih politički nadopunjuju, vladari koji prakticiraju politique - u Francuskoj to je Henrik IV, Maksimilijan II. od Austrije u Njemačkim zemljama te Vilim Oranski u Nizozemskoj - tada dolazi i do promjene stava prema Židovima te židovske politike.
Migracijama prema istoku u XVI. stoljeću Židovi su čvrsto zatvoreno ekonomsko okruženje na Zapadu zamijenili otvorenije baziranom ekonomijom sa širokim spektrom obrta, trgovine i poduzetništva. Ne samo da se u novoj sredini povećao broj njima dozvoljenih aktivnosti, nego su, došavši u manje razvijeno društvo, svojim znanjem, u njemu stekli mnogo povoljnije pozicije. Usprkos mnogim znakovima podložnosti i podređenosti, koje su im nametali i sultan i poljska kruna, ostaje činjenica da su Židovi postali dinamična i ključna snaga na Istoku dok su na Zapadu bili stisnuti na margine ekonomskog života. Kao rezultat tih velikih pomaka stanovništva stvaraju se dva područja s visokom koncentracijom tadašnjih približno milijun Židova i to u Osmanskom Carstvu (Sefardi) i Kraljevini Poljskoj odnosno Poljskoj-Litvi (Aškenazi). Te promjene su vidljive i u njihovom govornom jeziku; do tada su Židovi bili jezično rascjepkani - govorili su jezike zemalja koje su nastavali (španjolski, talijanski, francuski, njemački, slavenske jezike, grčki, arapski...) - sada počinju prevladavati španjolski / ladino odnosno portugalski (na prostorima Balkanskog poluotoka južno od Beograda te na Levantu) te njemački / jidiš (sjeverno od Beograda i Bukurešta) iako te jezike nežidovsko stanovništvo na tim prostorima ne upotrebljava. Na taj način komunikacija između Židova i nežidova postaje znatno otežana pa se, u takvoj situaciji, ne može nastaviti trend karakterističan za odnose kršćana i Židova u renesansnoj Italiji ili Španjolskoj prije 1492. godine. Međutim, proces doprinosi većoj kulturnoj koheziji unutar samog židovskog naroda razasutog u malim zajednicama na velikim međusobnim udaljenostima (s centrima u Cafedu, Solunu, Carigradu te Pragu, Krakowu, Lublinu). Iako se lanac židovskih naselja prostirao u neprekinutom nizu od Jeruzalema do Litve te su postojali konstantni socijalni, kulturni i ekonomski dodiri između sefardske (španjolske) i aškenaske (njemačke) sfere, jezične kao i razlike u ritualu, vodile su stvaranju dviju različitih židovskih kultura. Ipak, gledajući dublje, te su se dvije židovske komponente razvijale kao jedna - i duhovno i intelektualno - razdoblje 1550-1750. bilo je razdoblje maksimalne kohezije u povijesti židovske kulture.
Previous page: Izvori
Next page: Apeninski poluotok